Bij het ontwerp is er al een idee omschreven of besproken hoe de tuin er na verloop van een aantal jaren uit moet gaan zien. Om dit beeld te realiseren kun je een aantal daarvoor noodzakelijke handelingen vastleggen in een beheersplan. Voor een kleine tuin is dit misschien iets minder van belang, voor een tuin met iets meer body kan een dergelijk plan een goede handleiding zijn bij het vaststellen en uitvoeren van het - jaarlijks - onderhoud. Er wordt bijvoorbeeld een ligusterhaag aangeplant met de bedoeling om die haag een uiteindelijke hoogte van 2,00 meter te laten bereiken. Een goede haag heeft een dichte vertakking. Dit betekent dat de haag vaak geschoren moet worden. Het kan dus niet de bedoeling zijn de voorgenomen hoogte in 2 of 3 jaar te bereiken. Er ontstaat dan een slappe haag. Het beheersplan geeft in dat geval aan de haag 3 maal per jaar te scheren, bij voorspoedige groei zelfs wel 4 maal. Bij zo'n scheerbeurt wordt dan ongeveer de helft van de op dat moment aangegroeide twijglengte afgeschoren. De haag zal hierop reageren door weer opnieuw uit te lopen met meerdere twijgen vanaf de plek waar geschoren is. Dat is de manier om een stevige dichtvertakte haag te vormen. Enig geduld is hierbij wel vereist.

Een ander voorbeeld is het in het beheersplan vastleggen dat ongewenste kruiden zonder gebruik van chemische middelen worden bestreden. Dat houdt voor het onderhoud in dat er in de eerste jaren meer gewied moet worden. Daarnaast is het gebruik van meer bodembedekkende en daarmee onkruidwerende beplanting aan te bevelen om onkruidgroei tegen te gaan.

In het beheersplan wordt dus aangegeven hoe een bepaald doel of beeld te bereiken. Aan de hand hiervan wordt dan het onderhoudsplan vastgesteld. Dit geldt voor de conventionele siertuin, en ook voor de natuurlijke tuin. Sommige handelingen moet je uitvoeren, en andere juist niet om een bepaald vooraf gesteld doel te bereiken.

Wanneer u graag wat leven in de tuin ziet in de vorm van allerlei dieren als vogels, vlinders, kikkers, salamanders, insekten, enz. is het zaak om hier al bij het ontwerp rekening mee te houden. Allerlei kleine hoekjes waarin zich insekten kunnen vestigen kunnen in de tuin ingebouwd worden. Hoogteverschillen kunnen eenvoudig gemaakt worden met behulp van stapelmuurtjes. Gebruik hiervoor oude metselstenen of dakpannen. Omdat deze materialen poreus en zacht zijn, houden ze relatief veel vocht vast, en er breken onder invloed van weersomstandigheden makkelijk stukjes af waardoor er op termijn allerlei kieren en gaatjes ontstaan. Deze omstandigheden zijn voor allerlei insekten ideaal. Ook vestigen zich op zulke materialen spontaan planten. Onderaan zo'n muurtje is het ook vaak wat vochtiger en ook daar profiteren een aantal beestjes en planten van. Een composthoop en bundels snoeihout zijn een prachtige schuilplaats voor een aantal insekten en kleine zoogdieren.

Met het in de tuin aanbrengen van bovenstaande voorzieningen schep je voorwaarden die nodig zijn voor hun huisvesting. Insekteneters als vogels en kikkers hebben snel door dat er wat te halen valt en komen dan vanzelf ook de tuin in. Daarnaast is het belangrijk dat er bij het beplantingsplan rekening gehouden wordt met de aanplant van (liefst) inheemse gewassen die voor vogels en vlinders aantrekkelijk zijn als voedselbron, en die ook nestgelegenheid en schuilplaats bieden. Wanneer er in de tuin dan tenslotte ook nog een vorm van watervoorziening is zoals bijvoorbeeld een (kleine) vijver, waar ook weer een groot aantal insekten op af komt, dan heb je in grote lijnen de voorwaarden voor een rijk dierenleven op een rijtje. Ten overvloede nog maar eens: Laat vergif in de winkel liggen!

In de ontwikkeling van natuurlijk groen zijn een aantal stadia waar te nemen. Gesproken wordt van natuurlijke successie. Een proces waar veel over te vertellen valt. In de komende tijd zal ik stukjes over dit onderwerp toevoegen.

(Concept)

Natuurlijke ontwikkeling, beginnend op een kaal terrein, zal in de loop van de jaren een aantal fasen doormaken. In eerste instantie zal er een al dan niet weelderige kruidengroei te zien zijn. Het gaat dan om 1-jarige kruiden. Vervolgens komen er 2- en meerjarige kruiden in beeld, die op hun beurt weer plaats maken voor grassen. Na het vergrassingsstadium zien we pleksgewijs houtige gewassen, heestervormers een plekje innemen. Uiteindelijk ontstaat er, na jaren, iets wat op een bos begint te lijken. Nog véél later kun je spreken van een climaxbos. Op enkele plaatsen in Oost-Europa zijn nog hele kleine stukjes zg. Oerbos te vinden. Tropisch regenwoud is ook een vorm van een climax in de successie.

Op het moment dat er in een bepaalde fase door oorzaken van buitenaf iets verandert, grijpt de ontwikkeling direkt terug naar een van de vorige fasen. Een voorbeeld: In een bos waait een boom om, waardoor een open plek ontstaat. De bodem is door het min of meer ontwortelen van de boom kaal en open. Hierin zie je direkt weer eenjarige kruiden ontkiemen. Daarna volgen dan weer de andere fasen. Op die manier kun je dus, en dat is ook de praktijk, verschillende fasen dicht bij elkaar zien.

Vaak zijn dat ook de mooiste plekken om te zien. Omdat er een overgang is tussen verschillende fasen in de beplanting zie je op zulke plekken ook de fauna die zich in of bij de verschillende fasen thuisvoelt.

Natuurlijk zijn er op deze hele gang van zaken een heleboel uitzonderingen. Het steppengebied in Rusland is zo bar en onherbergzaam dat het grasstadium daar de climaxsituatie is. In onze eigen duinen zijn plekken die vol de wind vangen en die daardoor slechts met helmgras begroeid zijn.  

In de siertuin proberen we, soms krampachtig, gedeelten van de bovengenoemde fasen vast te houden. Een gazon is eigenlijk niet meer dan een van de fasen, vergrassing, die in de natuurlijke successie thuishoort. Doe je lang genoeg niets aan het gazon, dan komen er in eerste instantie, de ontwikkeling doet een stapje terug, meerjarige kruiden in beeld. Vgl: madeliefjes, paardebloemen, enz. Uiteindelijk zie je heestervormers opkomen, gevolgd door boomvormers, en daar ben je weer naar een bos aan het werken. 

De Vaste Plantenborder is op haar beurt een voorbeeld van de 2- en meerjarige kruidenfase. Lang genoeg niet bijhouden betekent uiteindelijk 1-jarige (on-)kruiden en vervlgens 2-jarigen en grassen, enz.

Klaprozen, akkerkool en korenbloemen zijn 1-jarige kruiden die je bijvoorbeeld op een verse open plek in het bos kunt zien. Deze planten hebben verstoorde of geroerde grond nodig om te kiemen. Als de bodem weer tot rust komt zul je ze na enkele jaren niet meer op die plaats tegenkomen. De zaden liggen er wel en wachten rustig af.

Direkt na een volgende verstoring zullen ze weer ontkiemen. Op bouwland, dat jaarlijks bewerkt wordt voelen ze zich dus prima thuis. Ze passen perfekt in de bewerkingen die een boer uitvoert op zijn akkers. Als je dus een bloemenweide met dergelijke eenjarigen in je tuin wilt, dien je jaarlijks de bodem te bewerken om de omstandigheden voor die 1-jarigen optimaal te houden. Doe je er na het eerste jaar niets meer aan, dan zul je op termijn, na enkele jaren, de volgende fase van de natuurlijke ontwikkeling zien, 2- en meerjarige kruiden, enz. Het aantal 1-jarigen neemt in een paar jaar af en uiteindelijk zie je ze dan niet meer. Tot de volgende verstoring...... 

Strikt genomen heb je met een bloemenweide dus eigenlijk helemaal geen natuurlijke tuin. Net als bij een gazon in de conventionele siertuin ben je ook hier bezig met het in stand houden van, ofwel vasthouden aan, één fase uit de natuurlijke successie. Een belangrijk verschil is wel dat in een dergelijke bloemenweide de mogelijkheden ruimer zijn voor allerlei insekten en grotere dieren als vogels en vleermuizen die van hen afhankelijk zijn. 

De foto hieronder is gemaakt in een tuin die aan alle zijden beschaduwd werd door bomen. Onder deze bomen een voorjaarsbeplanting van boshyacinthen, bosanemoontjes, en een veelheid aan verschillende bolgewasjes en primula's. Later in het seizoen werd altijd een aantal schaduwverdragende 1-jarigen aangeplant. Op de foto te zien bv. Vlijtig Liesje. Op de achtergrond ligt achter de boom/heesterrand de tuin van de buren. Deze tuin is in 1999 volledig leeggerooid en nu opnieuw aangeplant met jonge beplanting in overwegend laagblijvende soorten. De tuin op de foto kwam daarbij een veel groter gedeelte van de dag in de zon te liggen. Ook dit is een verstoring van een jarenlang bestaande situatie. Spontaan komen er dus nu, voorjaar 2000, een massa eenjarige kruiden als vogelmuur en aanverwanten tevoorschijn, die met de bolgewasjes een soort van concurrentiestrijd aangaan die slechts met behulp van veelvuldig wieden gewonnen kan worden. Op termijn treedt wel weer een zekere rust in.

Naast de natuurlijke situatie is er ook nog een aantal factoren die door menselijk ingrijpen veranderen en die daarmee een verstoring veroorzaken.